Taal en schrift

Wat is Tamazight?

Eén taal, veel vormen, een naam die „vrije mensen” betekent

Tamazight is geen enkele taal met één uitspraak, maar een familie van nauw verwante vormen die van Marokko tot in de oases van Egypte worden gesproken.

Wie in Noord-Afrika naar „de Berbertaal” vraagt, krijgt bijna altijd een wedervraag: welke? Tamazight is een dak, geen enkel huis. Daaronder staan taalvormen die met elkaar verwant zijn zoals Duits en Nederlands: dichtbij genoeg om de verwantschap te horen, ver genoeg uit elkaar om elkaar niet zomaar te verstaan.

De naam

Amazigh is de eigen benaming, meervoud Imazighen. Meestal wordt die vertaald met „vrije mensen”. Tamazight is de bijbehorende taal; het voorvoegsel ta- en de uitgang -t vormen in het Amazigh regelmatig vrouwelijke woorden, en taalnamen zijn vrouwelijk. Het woord „Berber” gaat terug op het Griekse bárbaros, de vreemdeling wiens taal men niet verstaat. Het is een benaming van buitenaf, en velen ervaren die als denigrerend. In deze tekst staat daarom Amazigh.

De drie grote vormen in Marokko

In Marokko onderscheidt men gewoonlijk drie vormen: Tarifit in het noorden, in de Rif, rond Nador, Driouch en Al Hoceïma. Tamazight van de Midden-Atlas in het midden van het land. Tachelhit in het zuiden, in de Souss en de Hoge Atlas. Daarbij komen vormen in Algerije (Kabylisch, Chaouia, Mzab), het Tamasheq van de Toeareg in de Sahara en kleine taaleilanden tot in Siwa in Egypte.

Wat ze gemeen hebben

De bouw is overal dezelfde. Zelfstandige naamwoorden dragen vooraan een klinker die geslacht en getal meedraagt: argaz de man, tamghart de vrouw, ixef het hoofd. Precies daarom begint in elke woordenlijst een opvallend groot deel van de woorden met a of i: dat is grammatica, geen toeval. Werkwoorden worden niet alleen aan het eind maar ook aan het begin vervoegd. En in bijna alle vormen staat het werkwoord graag vóór het onderwerp.

De weg naar een officiële taal

Eeuwenlang was het Amazigh vooral de taal van het gezin, het huis en de markt, doorgegeven van generatie op generatie. In 2001 richtte Marokko het Koninklijk Instituut voor de Amazighcultuur (IRCAM) op, en de grondwet van 2011 erkent het Amazigh naast het Arabisch als officiële taal. Sindsdien wordt de taal gestandaardiseerd, op school onderwezen en zichtbaar in het openbare leven: op plaatsnaamborden, aan openbare gebouwen, op televisie. Ook Algerije erkent het Tamazight sinds 2016 als officiële taal.

Wat dat voor jou betekent

Wie Tamazight wil leren, stelt zich eerst niet de vraag „waar begin ik”, maar „welk”. Voor de meesten met wortels in de Rif is het antwoord: het Tamazight van de Rif, ook Tarifit genoemd. De woorden uit een algemene Tamazight-cursus klinken daar vaak anders. Deze site houdt zich daarom aan het Tamazight van de Rif en zegt bij elk woord waar het vandaan komt.

In de app openen →

Verwant