Cultuur en symbolen

De tatoeages van de vrouwen

Een beeldtaal die binnen een eeuw verdween

Punten, lijnen en ruiten op het gezicht en de handen: door iedereen gelezen, door bijna niemand meer uitgelegd.

Op oude foto’s uit Noord-Afrika dragen bijna alle oudere vrouwen tekens op hun gezicht: een lijn van de onderlip naar de kin, punten op het voorhoofd, patronen op de handruggen en de enkels. Wie deze vrouwen vandaag zoekt, vindt ze nauwelijks nog. De traditie is in de loop van de twintigste eeuw afgebroken.

Wat ze betekenden

De tekens vervulden meerdere taken tegelijk. Ze beschermden: tegen het boze oog, tegen ziekte, tegen ongeluk bij de geboorte. Ze markeerden overgangen, vooral die naar de volwassenheid en die naar het huwelijk. En ze gaven aan waar iemand bij hoorde: groep, streek, soms familie. Een vrouw was aan haar tekens te herkennen, zoals een tapijt aan zijn patroon.

De vormen

Altijd geometrisch, nooit beeldend: punten, streepjes, kruisen, ruiten, kammen, zigzag. Dezelfde elementen die ook op zilver en in wol opduiken. Getatoeëerd werd met naald en roet, meestal door oudere vrouwen, meestal bij jonge meisjes.

Waarom ze verdwenen

Er kwam van alles samen. Schoonheidsidealen veranderden, het leven in de steden zette nieuwe maatstaven, en het teken dat vroeger erbij horen betekende, gold al snel als ouderwets. Veel vrouwen hebben hun tatoeages later laten verwijderen of bedekken ze.

De terugkeer als citaat

Vandaag duiken dezelfde patronen weer op: op de onderarmen van jonge mensen in de diaspora, in henna in plaats van roet, als sieraad en als belijdenis. Dat is niet hetzelfde als toen. Maar het is ook niet niets: het is de poging om een beeldtaal terug te halen waarvan de laatste lezeressen nu overlijden.